Kowel to miasto które utrwaliło się w mojej pamięci dzięki wspomnieniom moich rodziców. W okresie międzywojennym Kowel nazywano stolicą kolejarzy, bo był to ważny węzeł kolejowy. Wujek Lis był maszynistą i chodził ponoć do pracy w białych rękawiczkach. Ciotka Franciszka pomagała mojej mamie w edukacji, czyli ukończeniu  kowelskiej szkoły krawieckiej. To do Kowla zjeżdżali  rolnicy ze swoimi produktami, które sprzedawali w większości żydowskim handlarzom. Oglądając stare zdjęcia Kowla trudno nie zauważyć, że było to ładne i w miarę zadbane miasto. Z wielką przyjemnością przeczytałem informację o tym mieście jaką opracował Marian Załucki. Zachęcam zainteresowanych do przeczytania poniżej zaprezentowanego materiału. Kowel nad Turią do 1945 roku był względnie dużym miastem powiatowym w województwie wołyńskim (obecnie Ukraina, obwód wołyński). W XIV w. Kowel zajęła Litwa, która w 1385 roku zawarła unię z Polską. Został wzniesiony tu zamek, który został spalony podczas wojen polsko-szwedzkich w XVII w. W skład Polski wszedł Kowel w 1569 roku. Prawa miejskie magdeburskie nadał Kowlu w 1518 roku król Zygmunt I Stary. Jego żona, królowa Bona, nabyła miasto od Sanguszków i utworzyła tu starostwo niegrodowe. Królowa dbała o gospodarkę miasta, potwierdziła mu prawa magdeburskie, sprowadziła nowych osadników, zezwoliła na pobieranie dziesięciny od kupców przybywających na duże targi drewnem i rybami, a w 1536 roku zatwierdziła miejscowe ustawy cechowe. Po Bonie dobra kowelskie weszły w skład dóbr królewskich. Pierwszy kościół katolicki dla Polaków został tu założony w 1591 roku. Po zniszczeniach wojennych odbudowany w 1710 roku i w 1725 roku konsekrowany przez biskupa łuckiego Stefana Rupniewskiego.

Odbudowany po pożarze w 1854 roku odbudowany (drewniana świątynia) p.w. św. Anny, przetrwał do 1945 roku, kiedy to został zniszczony przez władze sowieckie. Parafia kowelska, licząca 3800 wiernych w połowie XIX w., wchodziła w skład dekanatu kowelskiego diecezji łuckiej. Przed I wojną światową do dekanatu kowelskiego należały kościoły parafialne w Kowlu, Lubomlu, Przewałach, Turzysku, Hołobach, Ratnie, Kamieniu Koszyrskim, Bucyniu, Ostrówkach i Nabrzusce (władze carskie zlikwidowały parafie w: Opalinie, Mielnicy, Hulewiczach i Maciejowie). W 1616 roku król Zygmunt III potwierdził Kowlu prawa miejskie. Miasto było w tym czasie ludne i miało dobrze rozwinięte rzemiosło (obok tradycyjnych rzemiosł m.in. cechy malarzy, złotników, hafciarzy). Za zasługi w wojnie ze Szwedami 1655-56 król Jan Kazimierz oddał tamtejsze starostwo dożywotnio Stefanowi Czarnieckiemu i jego żonie Zofii. Królowie August III i Stanisław August nadali miastu różne nowe przywileje. W 1773 roku z woli Sejmu starostwo kowelskie otrzymał wojewoda krakowski Wacław Piotr Rzewuski na własność dziedziczną. W ramach represji po Powstaniu Listopadowym 1830-31 rząd rosyjski w 1831 roku skonfiskował Rzewuskim dobra kowelskie. W 1792 roku stacjonował tu polski pułk jazdy - 3 Pułk Przedniej Straży Buławy Polnej Koronnej, który brał udział w wojnie z Rosją w obronie Konstytucji 3 maja i w Powstaniu Kościuszkowskim 1794 roku. W latach 1795-1915 Kowel był pod zaborem rosyjskim jako miasto powiatowe w guberni wołyńskiej; miasto stało się bardzo ważną węzłową stacją kolejową, na skrzyżowaniu linii: Brześć n. Bugiem – Równe, Chełm – Sarny, Kamień Koszyrski – Włodzimierz. Otwarta w 1877 roku linia kolejowa łączący Kowel z granicą Prus Wschodnich znana była jako Kolej Nadwiślańska (łączyła Kowel z Lublinem i Warszawą). Zaborcy rosyjscy, tak jak gdzie indziej, niszczyli tu brutalnie polskość. W latach 1915–16 w okolicy Kowla toczyły się ciężkie walki między wojskami rosyjskimi i austriackimi, a w obu armiach było bardzo wielu rekrutów polskich. Na cmentarzu wojennym „Na Górce” pochowano 1820 żołnierzy austriackich i niemieckich oraz 300 Polaków. W listopadzie 1918 roku odrodziło się państwo polskie i rozpoczęła się walka o jego granice, w tym także na wschodzie. Na przełomie stycznia i lutego 1919 roku płk. Edward Rydz ps. "Śmigły" objął dowództwo nad Grupą Operacyjną „Kowel”, mającą za zadanie obronę odcinka Hrubieszów – Włodzimierz-Wołyński – rzeka Stochód – Maniewicze przed oddziałami Ukraińców Naddnieprzańskich. W wyniku działań manewrowych oddziały płk. Edwarda Rydza na początku marca zajęły Włodzimierz i Kowel. Podczas wojny polsko-bolszewickiej w 1920 roku, w sierpniu Kowel zajęła dzicz bolszewicka prąca na Warszawę. Po wielkiej klęsce bolszewików pod Warszawą w połowie sierpnia, wojska polskie przystąpiły do ponownego zajmowania Ziem Wschodnich. 12 września ruszyła polska ofensywa, której kierunek wiódł z Hrubieszowa na Włodzimierz Wołyński-Łuck-Równe. Zmotoryzowany oddział pod dowództwem mjr. Włodzimierza Bochenka wyruszył z Włodawy by od północy dopaść Kowla. Rozbiwszy słabe oddziały bolszewickie po drodze, oddział niespodziewanie wpadł do Kowla, gdzie urzędowały spokojnie, jako zakwaterowane kilkadziesiąt kilometrów za frontem, sztaby dywizji bolszewickich. Po krótkiej, aż uporczywej walce, Kowel znalazł się w polskich rękach. W niepodległej Polsce (1919-39) Kowel był trzecim największym miastem województwa wołyńskiego (ok. 30 tys. mieszk. w 1939 r.), zamieszkałym głównie przez Polaków i Żydów – po połowie (wśród 27 677 mieszk. w 1931 r. było zaledwie 4875 prawosławnych – Ukraińców i Rosjan, czyli zaledwie ok. 15% ludności miasta). Miasto było siedzibą dużego powiatu kowelskiego. Kowel stanowił duży i ważny węzeł kolejowy (były tu także zakłady naprawcze taboru kolejowego, odbudowano zniszczony podczas I wojny światowej duży dworzec kolejowy). Kowel był miastem wielu szkół (8 podstawowych, 3 gimnazja, 7 szkół zawodowych w tym bardzo ważnej placówki – Szkoły Mierniczej i Drogowej). W mieście stacjonowała wielka jednostka Wojska Polskiego - 27 Dywizja Piechoty (także dowództwo i sztab), która podczas kampanii wrześniowej 1939 walczyła dzielnie na Pomorzu i Mazowszu, a jeden z oddziałów wziął udział w obronie Warszawy. W Czerkasach pod Kowlem znajdowała się do 1939 roku polska wielka składnica uzbrojenia. W okresie międzywojennym w Kowlu wydawanych było 11 czasopism polskich: pierwsze to „Gazeta Kowelska” 1923-25, a ostatnie „Ziemia Kowelska” wydawana od 1938 roku; na uwagę zasługuje miesięcznik literacki i naukowy młodzieży Państwowej Szkoły Mierniczej i Drogowej „Na Straży”, wydawany w latach 1923-30. Kowel szczycił się Kościołem Pomnikiem ku czci Niepodległości i Bohaterów Kresów p.w. św. Stanisława Bpa, wzniesionym przez proboszczów kowelskich: ks. prałata Feliksa Sznarbachowskiego i ks. infułata Mariana Tokarzewskiego (zamordowanego przez NKWD w 1941 r.) w latach 1924-31 (arch. Konanowicz z Warszawy); był to największy kościół katolicki na Wołyniu. W 1928 roku parafia kowelska liczyła 14 782 wiernych, a do dekanatu kowelskiego w diecezji łuckiej należały parafie w: Czersku, Hołobach, Karasinie, Kowlu, Maniewiczach, Mielnicy, Perespie, Powursku, Turzyńsku i Zasmykach. Kościół św. Anny z 1854 roku był kościołem filialnym parafii św. Stanisława Bpa. W Kowlu był także kościół garnizonowy św. Wojciecha. Kościół św. Stanisława uległ zniszczeniu podczas II wojny światowej. Sowieci ogromne mury rozebrali, budując z uzyskanej cegły więzienie i kilka budynków miejskich. Po napadzie Niemiec na Polskę 1 września 1939 roku komendantem miasta został ppłk. Andrzej Hałaciński. 17 września t.r. Związek Sowiecki napadł na Polskę, zajmując Ziemie Wschodnie. Od września 1939 do czerwca 1941 roku Kowel był pod okupacją sowiecką, następnie do lipca 1944 pod okupacją niemiecką (Ukraińcy współpracowali z hitlerowcami, m.in. posterunek policji ukraińskiej w Kowlu). Podczas rzezi Polaków przez nacjonalistów ukraińskich w 1943 roku w mieście znalazło schronienie kilka tysięcy Polaków. Ponownie zajęty przez Armię Czerwoną w lipcu 1944 roku. W marcu-kwietniu 1944 roku w pobliżu Kowla operowała 27 Wołyńska Dywizja Piechoty Armii Krajowej biorąc wraz z Armią Czerwoną udział w zakończonej niepowodzeniem operacji kowelskiej. W latach 1939-1946 zginęło w Kowlu i okolicach miasta ponad 7 tys. Polaków, z których ponad 3000 to ofiary sowieckiej i niemieckiej okupacji, a około 3750 ludzi, z czego w samym Kowlu 44 osoby, zamordowali nacjonaliści ukraińscy z bandyckich organizacji OUN-UPA. Żydów kowelskich wymordowali Niemcy wraz z Ukraińcami; około 2000 z nich zostało rozstrzelanych na polskim cmentarzu katolickim. Pozostawione przez Żydów mienie zostało rozgrabione przez Niemców i ludność ukraińską. W 1945 roku Stalin oderwał Kowel (wraz z całymi Ziemiami Wschodnimi) od Polski i włączyć do Związku Sowieckiego (Republiki Ukraińskiej) i wypędził stąd Polaków. Z okręgu wysiedleńczego Kowel w latach 1945-46 wypędzono do komunistycznej Polski 20 709 Polaków. W mieście pozostało niewielu Polaków. Po upadku Związku Sowieckiego odrodziło się w Kowlu życie polskie. Działa oddział Towarzystwa Kultury Polskiej, który prowadzi polską szkołę sobotnio-niedzielną, a w 1996 roku, dzięki pomocy finansowej ze strony Stowarzyszenia Wspólnota Polska w Warszawie do Kowla został przeniesiony i gruntownie odremontowany drewniany kościół katolicki z pobliskich Wiszenek, który stanowi centrum życia społeczno-kulturalnego wspólnoty rzymskokatolickiej. Miastami partnerskim Kowla są: Chełm, Brzeg Dolny, Łęczna, Legionowo i Krasnystaw. W Kowlu urodziło się szereg znanych i zasłużonych Polaków, m.in.: Waldemar Babinicz (1901-1969), pisarz i pedagog, dyrektor Uniwersytetu Ludowego w Rożnicy k. Jądrzejowa; Klemens Paweł Białecki (ur. 1929), ekspert z zakresu handlu zagranicznego i marketingu, twórca polskiej szkoły marketingu międzynarodowego, profesor m.in. Wyższej Szkoły Handlowej w Warszawie; Henryk Biernacki (1894-1944), lekarz, działacz PPS-Lewicy, ordynator lecznicy Okręgowego Związku Kas Chorych w Krakowie; Kazimierz Dejmek (1924-2002), wybitny polski reżyser i aktor teatralny, dyrektor Teatru Narodowego (1962-68) i Teatru Polskiego (1981-95) w Warszawie, minister kultury i sztuki 1993-96, poseł na Sejm RP; Andrzej Dembicz (1939-2009), latynoamerykanista, profesor Uniwersytetu Warszawskiego, twórca i dyrektor Centrum Studiów Latynoamerykańskich; Michał Friedman (1913-2006), pedagog i tłumacz na język polski literatury hebrajskiej i jidysz; Wanda Grabowska (1883- po 1 IX 1939), pedagog, czołowa działaczka pedagogiczna w Piotrkowie Trybunalskim, dyrektorka gimnazjum żeńskiego Zrzeszenia Nauczycieli Szkół Średnich tamże; Ryszard Horodecki (ur. 1943), fizyk, zajmujący się fizyką teoretyczną i informatyką kwantową, profesor Uniwersytetu Gdańskiego; Leszek Kasprzyk (ur. 1925), ekonomista i badacz stosunków międzynarodowych, profesor Uniwersytetu Warszawskiego; Zygfryd Piotr Koziełł (1926-2006), jeden z czołowych działaczy Polonii w Melbourne (Australia); Feliks Antoni Krzan (Krzanowski), (ur. 1920), weterynarz, żołnierz II Korpusu Polskiego (udział w bitwie o Monte Cassino), wykładowca Temple University w Filadelfii (USA); Krzysztof Kursa (1941-1990), aktor teatralny i filmowy; Bogusław Lambach (1925-1988), operator filmowy, autor zdjęć do wielu filmów polskich; Jerzy Nocuń (ur. 1933), dziennikarz w Warszawie; Barbara Pietkiewicz (ur. 1936), producentka filmowa, dziennikarka; Antoni Przygoński (1924-2014), historyk, dyplomata (Moskwa, Rostok); Jerzy Stanisław Siemasz (ur. 1939), tłumacz, literat, autor piosenek, lektor języka angielskiego na Uniwersytecie Warszawskim; Jerzy Skoczek (ur. 1938), inżynier, 1990-94 wiceprezydent Siedlec; Leszek Jakub Sławiński (1927-1995), dziennikarz, wydawca, m.in. w 1981 sekretarz redakcji „Biuletynu Informacyjnego” – pierwszego tygodnika „Solidarności”; Jan Stachniuk (1905-1963), filozof, teoretyk kultury, historiozof, publicysta, ideolog i twórca polskiej nacjonalistycznej grupy „Zadruga” oraz pisma o tym samym tytule; Zbigniew Staszkiewicz (ur. 1924), ksiądz katolicki, proboszcz parafii Nawrócenia św. Pawła w Lublinie, kanonik archidiecezji lubelskiej; Marian Stępniewski (ur. 1935), mineralog i geochemik, specjalista w zakresie spektrometrii rentgenowskiej, kierownik Centralnego Laboratorium Chemicznego Państwowego Instytutu Geologicznego w Warszawie; Zofia Szajuk-Pietraszkowa (1940-1988), matematyk, wykładowca Wojskowej Akademii Technicznej w Warszawie, taterniczka, alpinistka, w 1970 w czasie wyprawy polskich alpinistów w Pamir (Związek Sowiecki) jako pierwsza Polka przekroczyła wysokość 7000 m wchodząc na Szczyt Lenina (7134 m), z członkami tej wyprawy dokonała też I wejścia na trzy szczyty we wschodnim Pamirze: Szczyt Warszawa (6042 m), Szczyt Poronin (6205 m) i Szczyt Tatry (6142 m); Ludwik Szenderowski (1905-1993), duchowny protestancki, jeden z liderów Związku Ewangelickich Chrześcijan w Polsce; Janusz Turowski (ur. 1927), inżynier, specjalista w zakresie elektrodynamiki technicznej, maszyn elektrycznych i mechatroniki, profesor Politechniki Łódzkiej; Mieczysław Warywoda (ur. 1915), technik, oficer Wojska Polskiego – major II Korpusu Polskiego, uczestnik bitwy o Monte Cassino V 1944; Michał Waszyński (1904-1965), wybitny reżyser filmowy, montażysta i scenarzysta w okresie międzywojennym; Wanda Wróblewska (1911-1997), reżyser teatralny, m.in. 1956-68 założyciel, dyrektor i reżyser Teatru Ziemi Mazowieckiej w Warszawie; Janusz Zawisza (1916-1987), ichtiolog, profesor Instytutu Rybactwa Śródlądowego w Olsztynie; Jolanta Zdrzalik (1938-2004), artystka malarka.

 Fragment art. Mariana Kałuskiego  wybrał i wstawił: B. Szarwiło

http://www.kworum.com.pl/art5830,niemiec_i_ukrainiec_8211_dwa_bratanki.html


Włamanie do serwisu

Strona odtworzona po ataku hakerskim. W przypadku dostrzeżenia braków i niespójności z poprzednią zawartością serwisu oraz w celu zgłoszenia ew. uwag prosimy o kontakt z nami.

Wołyń naszych przodków

wp7.jpg
Czytaj także

 

 

Rzeź Wołyńska

lud6.jpg

Szukaj w serwisie

Gościmy

Odwiedza nas 478 gości oraz 0 użytkowników.

Statystyki

Odsłon artykułów:
4814862